Ο εορτασμός της αρκαδικής εθελοθυσίας την περίοδο της Δικτατορίας μέσα από τα επίσημα προγράμματα της περιόδου.

 

Το φετινό έτος 2026 εορτάζουμε τα 160 χρόνια από την αρκαδική εθελοθυσία, με επίσημο προσκεκλημένο, μάλιστα, τον ΠτΔ Κωνσταντίνο Τασούλα.

Στο σημερινό ιστορικό άρθρο μας θα προσπαθήσουμε να σκιαγραφήσουμε τις εκδηλώσεις που έλαβαν χώρα στο Ρέθυμνο αλλά και στην Ιερά Μονή Αρκαδίου, κατά την περίοδο της Δικτατορίας, το έτος 1968, μέσα από τα επίσημα προγράμματα που εκτυπώθηκαν τόσο για τον εορτασμό της επετείου, όσο και για τους Αρκάδιους αθλητικούς αγώνες, όπως αυτά διασώθηκαν μέσα από το Αρχείο του Ναυτικού Ομίλου Ρεθύμνης (ΝΟΡ). 

Το πρόγραμμα εκδηλώσεων για την αρκαδική εθελοθυσία του έτους 1968. (Αρχείο ΝΟΡ)

Στο Ρέθυμνο η επέτειος της Αρκαδικής Εθελοθυσίας - 8 Νοεμβρίου 1866 - ήταν πάντα επίσημη γιορτή. Η Χούντα της 21ης Απριλίου 1967-1974 όμως την αναβάθμισε πολύ συνειδητά και την έκανε κεντρικό ιδεολογικό εργαλείο, αφού την βόλευε πολιτικά.

Το καθεστώς είχε ως επίσημο σύνθημα το «Πατρίς - Θρησκεία - Οικογένεια». Το Αρκάδι συμπύκνωνε και τα τρία: θυσία για την πατρίδα, ορθόδοξο μοναστήρι, και το πρότυπο της αυτοθυσίας που οι Απριλιανοί συνέδεαν με τη δική τους «Επανάσταση» της 21ης Απριλίου.

Ήδη το 1966, λίγους μήνες πριν το πραξικόπημα, είχε γίνει η μεγάλη 100η επέτειος με πανελλήνια προβολή. Η Χούντα ουσιαστικά συνέχισε και στρατιωτικοποίησε εκείνο το μοντέλο. Το πρόγραμμα ήταν πανομοιότυπο κάθε χρόνο, με οργανωτές τη Νομαρχία Ρεθύμνης, την IV Μεραρχία/Στρατιωτική Διοίκηση Κρήτης, τη Μητρόπολη και τον Δήμο Ρεθύμνης.

Πριν το 1967 ο εορτασμός ήταν περισσότερο θρησκευτικός-τοπικός. Επί Χούντας έγινε «κρατική υπερπαραγωγή», ας μου επιτραπεί ο όρος, με έντονη στρατιωτική παρουσία, μπάντες, αεροπορικές διελεύσεις σε κάποια έτη, και χρήση του ως απόδειξη συνέχειας «1866 - 1940 - 1967». Μετά το 1974 ο εορτασμός επέστρεψε στο πιο λιτό εκκλησιαστικό και ιστορικό του πλαίσιο, που ισχύει μέχρι και σήμερα.

Η εφημερίδα ΑΡΚΑΔΙ 

Τμήμα της πρώτης σελίδας της εφημερίδας ΑΡΚΑΔΙ του Νοεμβρίου του 1968. (Αρχείο ΔΚΒΡ)

Η Χούντα, για να προβάλλει και να προπαγανδίσει το έργο της, εξέδιδε, σχεδόν σε κάθε νομό της χώρας, κάποιο περιοδικό ή, συνήθως εφημερίδα, με εκδότη την κατά τόπους Νομαρχία. Στο Ρέθυμνο εκδιδόταν για δύο χρόνια, 1968-1970, η μηνιαία εφημερίδα ΑΡΚΑΔΙ, με εκδότη τη Νομαρχία Ρεθύμνης. Ο τίτλος δεν ήταν τυχαίος, αφού, όπως προαναφέρθηκε η Χούντα επεδίωκε να εργαλειοποιήσει την αρκαδική εθελοθυσία και να την προσαρμόσει στο δικό της ιδεολογικό και πολιτικό αφήγημα. Η εφημερίδα ήταν τετρασέλιδη και παρουσίαζε στις σελίδες της το κατά τόπους έργο της «Εθνικής Κυβέρνησης», χαιρετισμούς του Στρατιωτικού Διοικητή, Ημερήσιες διαταγές του Διοικητή της ΣΟΧ Κρήτης, προγράμματα για τον εορτασμό της Μάχης της Κρήτης και του Αρκαδίου, φωτογραφίες από εγκαίνια, παρελάσεις και έργα της «Επαναστάσεως».

Οι εκδηλώσεις του 1968

Οι εκδηλώσεις για το έτος 1968 είχαν τριήμερη διάρκεια και έγιναν με ιδιαίτερη λαμπρότητα, σε πανηγυρικό πολιτικό κλίμα, αφού λίγες ημέρες πριν, στις 29 Σεπτεμβρίου είχε πραγματοποιηθεί το Δημοψήφισμα της Χούντας για το νέο σχέδιο Συντάγματος της χώρας, που θα νομιμοποιούσε το απριλιανό καθεστώς και έλαβε το συντριπτικό ποσοστό του 92,21% υπέρ του ΝΑΙ.

Στις εκδηλώσεις, που ξεκίνησαν την Τετάρτη 6 Νοεμβρίου, την Κυβέρνηση εκπροσώπησε ο Ρεθύμνιος υπουργός Εσωτερικών και Αντιπρόεδρός της, Στυλιανός Παττακός, ο οποίος συχνά πυκνά επισκεπτόταν το Ρέθυμνο. 

Ο Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης Στυλιανός Παττακός καταθέσει στεφάνι στο Αρκάδι. 

(Πηγή, Διαδίκτυο)

 Όπως αναφέρει η εφημερίδα του καθεστώτος ΑΡΚΑΔΙ «από της πρωίας της 6^ης Νοεμβρίου η πόλις έπλεεν εις τα εθνικά χρώματα, υπό δε του Δήμου είχε πραγματοποιηθή διακόσμησις των κεντρικών οδών της πόλεως. Τα ιστορικά μνημεία και άλλα επίκαιρα σημεία της πόλεως είχον φωταγωγηθή διά των διατηθέντων υπό της ΔΕΗ προβολέων».

Στις 3.00 το μεσημέρι έφτασε στο εθνικό στάδιο της Σοχώρας η φλόγα από την Ιερά Μονή Αρκαδίου, για να ανάψει τον βωμό, κηρύττοντας έτσι την έναρξη των 28^ων Αρκαδίων αγώνων. 

Το πρόγραμμα των Αρκάδιων αγώνων του 1968. (Αρχείο ΝΟΡ)

Σε αυτό το σημείο πρέπει να αναφερθεί ότι, επίσημα, τα Αρκάδια είχαν ξεκινήσει από το 1936, αλλά αθλητικούς αγώνες στο Ρέθυμνο έχουμε από το 1908, που είχαν διοργανωθεί τα Α’ Ρεθύμνια. Εκείνη την εποχή οι Αρκάδιοι αγώνες είχαν μεγάλη αίγλη και συγκέντρωναν πλήθος σπουδαίων αθλητών από όλη τη χώρα αλλά και από το εξωτερικό και αποτελούσαν μέγα αθλητικό γεγονός, όχι μόνο για το Ρέθυμνο και την Κρήτη, αλλά για όλη την Ελλάδα. Διοργανωτής των Αρκαδίων ήταν το αθλητικό σωματείο ΑΤΡΟΜΗΤΟΣ, με Πρόεδρο τον Δημόκριτο Περράκη, μετέπειτα Πρόεδρο της ποδοσφαιρικής ΕΑΡ. 

Πρόσκληση για τους Αρκάδιους αγώνες από το Σωματείο Ατρόμητος. (Αρχείο ΝΟΡ)

Στη συνέχεια, μέσα στο στάδιο, παρέλασαν οι Έλληνες και ξένοι αθλητές που θα συμμετείχαν στους αγώνες, έγινε η έπαρση της σημαίας, η ορκωμοσία και η προσφώνηση των αθλητών και τέλος η κήρυξη της έναρξης των αγώνων από τον Νομάρχη Ρεθύμνης. Αυτή την πρώτη μέρα, με κατάμεστες τις κερκίδες του γηπέδου, πραγματοποιήθηκαν τα αγωνίσματα του ακοντισμού, ο δρόμος 80 μ. γυναικών, το κρητικό βόλι, άλμα εις τριπλούν, ο δρόμος των 1.500 μ., ο προκριματικός των 100 μ. ανδρών, το άλμα εις ύψος γυναικών και η σφαιροβολία γυναικών.

Το πρωί της Πέμπτης 7 Νοεμβρίου, κατά την προσφιλή συνήθεια της Χούντας, δόθηκε έντονο στρατιωτικό χρώμα στις εορταστικές εκδηλώσεις, αφού παιάνιζαν το εωθινό της ημέρας, εκτός από τη Φιλαρμονική του Δήμου, οι στρατιωτικές μπάντες της ΑΣΔΕΝ, της V Μεραρχίας και της ΑΚΙΠ, ενώ στις 8.45 (πάντα η Χούντα έδινε σημασία στην ακρίβεια της ώρας) πραγματοποιήθηκαν ομιλίες στα σχολεία «επί της σημασίας της εορτής». Στις 10.00, σύμφωνα με το πρόγραμμα, πραγματοποιήθηκε κατάθεση στεφάνων στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη και στον ανδριάντα του Κωστή Γιαμπουδάκη (που είχε κατασκευαστεί και τοποθετηθεί μόλις πριν από δύο χρόνια, το 1966), από μαθητές και προσκόπους της πόλης του Ρεθύμνου, «παρισταμένων των Πολιτικών και Στρατιωτικών Αρχών», ενώ ανάλογες καταθέσεις στεφάνων έγιναν στην οικία του Εμμανουήλ Παχλά στα Περιβόλια και στην προτομή του Κωστή Γιαμπουδάκη στη γενέτειρά του, το Άδελε.

Στις 11.00 έγιναν τα εγκαίνια της έκθεσης με είδη Κρητικής Λαϊκής Τέχνης που οργανώθηκε από το Λύκειο Ελληνίδων, στην αίθουσά του, στην παραλία του Ρεθύμνου. Ήταν μια ακόμη από τις εμμονές της Χούντας να διατηρεί τα ήθη και τις παραδόσεις, χρησιμοποιώντας τη λαϊκή παράδοση για να εδραιώσει προπαγανδιστικά το τρίπτυχο «ΠΑΤΡΙΣ-ΘΡΗΣΚΕΙΑ-ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ».

Στις 15.00 συνεχίστηκε στο Εθνικό Στάδιο η δεύτερη μέρα των Αρκαδίων αγώνων, με τα αγωνίσματα της δισκοβολίας, των 100 μ. γυναικών, άλμα επί κοντώ, σφαιροβολία ανδρών, μήκος ανδρών, άλμα εις μήκος γυναικών και δρόμο 3.000 μ. ανδρών. 

Αθλητές των Αρκάδιων αγώνων το 1968, μαζί με κριτές. Αριστερά ο Γυμναστής Γεώργιος Π. Εκκεκάκης. (Αρχείο Βασίλη Μανουσάκη)

 Στο τέλος της ημέρας πραγματοποιήθηκαν Ασκήσεις Ακριβείας από Διμοιρία Επιδείξεων των Ενόπλων Δυνάμεων. Η συμμετοχή στρατιωτικών Σωμάτων σε αγώνες επίδειξης ήταν σύνηθες φαινόμενο, τουλάχιστον στους Αρκάδιους αγώνες, από τα προηγούμενα έτη. Την περίοδο, βέβαια, της Δικτατορίας η συμμετοχή τους αυξήθηκε, έγινε πιο εντυπωσιακή, ώστε να εδραιωθεί το στρατιωτικό καθεστώς. Πιθανότατα, στη συγκεκριμένη εκδήλωση, όπως μου ανέφερε ο εξαίρετος συμπολίτης μας και πρώην Διευθυντής της ΔΚΒΡ κ. Γιάννης Παπιομύτογλου, οι διοργανωτές είχαν τοποθετήσει στο κέντρο του γηπέδου ένα ταμπλό μεγάλων διαστάσεων που αναπαριστούσε το έμβλημα της Χούντας, τον Φοίνικα που αναγεννιόταν από τις στάχτες του, στηριγμένο σε σάκους γεμάτους άμμο. Απέναντι ήταν μια διμοιρία στρατιωτών, που πυροβολώντας στο ταμπλό σχημάτισαν με τις σφαίρες τους την ημερομηνία 21 ΑΠΡΙΛΙΟΥ. Ο κόσμος παραληρώντας χειροκροτούσε με θέρμη, χωρίς να έχει αντιληφθεί ότι πίσω από το ταμπλό υπήρχαν επιμελώς κρυμμένοι στρατιώτες και ότι στο ταμπλό υπήρχαν ήδη ανοιγμένες οι τρύπες, οι οποίες ήταν κλεισμένες με τάπες. Σε κάθε πυροβολισμό, που ήταν με αβολίδωτα πυρά, οι κρυμμένοι στρατιώτες έβγαζαν μία μία τις τάπες μέχρι να αποκαλυφθεί η διάτρητη ημερομηνία. Άλλο ένα κόλπο της Χούντας για να δείξει στον ανυποψίαστο λαό το υψηλό φρόνημα και επιχειρησιακό επίπεδο των Ενόπλων Δυνάμεων, που ήταν ο κινητήριος μοχλός του καθεστώτος.

 Στις 18.30 η μπάντα της ΑΣΔΕΝ (Ανώτατη Στρατιωτική Διοίκηση Έβρου Νήσων) παιάνισε στην πλατεία 4^ων Μαρτύρων, προσκαλώντας, ουσιαστικά, τους Ρεθεμνιώτες στην πανηγυρική εκδήλωση στο Κινηματοθέατρο ΚΑΡΤΑΛΕΙΟ, στις 19.30, που εκφωνήθηκε ο πανηγυρικός της ημέρας και στις 21.30 πραγματοποιήθηκε συναυλία, στον ίδιο χώρο, που συμμετείχε η μπάντα της ΑΣΔΕΝ και η χορωδία των Χανίων.  

Την Τρίτη ημέρα των εορτασμών, Παρασκευή 8 Νοεμβρίου, η μέρα ξεκίνησε με τις τέσσερις μπάντες, της ΑΣΔΕΝ, της V Μεραρχίας, της ΑΚΙΠ και της Φιλαρμονικής του Δήμου Ρεθύμνης να παιανίζουν το εωθινό, ενώ ερίφθησαν «οι κεκανονισμένοι κανονιοβολισμοί». Οι κανονιοβολισμοί, 21 τον αριθμό, που παρέπεμπε στην 21^η Απριλίου, ρίχνονταν, πιθανότατα, από το φρούριο της Φορτέτζας. Στον βορειοανατολικό προμαχώνα, πάνω από το λιμάνι, που επί γερμανοκατοχής υπήρχε το παράκτιο πυροβόλο, τοποθετούσαν 2-3 αντιαεροπορικά ή ορειβατικά πυροβόλα και έριχναν τις βολές. Ήταν σημείο ορατό, ακούγονταν σε όλη την πόλη και εξυπηρετούσε τον συμβολισμό φρούριο-εξουσία. 

Παράλληλα, από το πρωί είχε καταπλεύσει και είχε αγκυροβολήσει, σημαιοστολισμένο, το πολεμικό σκάφος του Βασιλικού Ναυτικού, ΑΕΤΟΣ, που ήταν από τα πιο εμβληματικά πλοία του ελληνικού στόλου και είχε παραληφθεί από την Ελλάδα το 1951, στο πλαίσιο της αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας του Δόγματος Truman. 

Το πολεμικό σκάφος του Βασιλικού Ναυτικού ΑΕΤΟΣ. (Φωτορεαλιστική απεικόνιση)

Στις 9.00 το πρωί έγινε κατάθεση στεφάνου στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη από τον Αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης Στυλιανό Παττακό, με την παρουσία πλειάδας επισήμων, γεγονός παράδοξο για μια τοπική εκδήλωση. Παρόντες ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης κ. Ευγένιος, οι υφυπουργοί Οικονομικών, Εμπορίου και Κοινωνικής Πρόνοιας, Ο Διοικητής της V Μεραρχίας, Ο Υπαρχηγός της Χωροφυλακής, ο Ναύαρχος της ΑΚΙΠ, ο Γ. Γραμματέας του Υπουργείου Εσωτερικών, οι Γενικοί Επιθεωρητές Σκουλάς και Βασιλειάδης, οι τέσσερις Νομάρχες της Κρήτης, οι Δήμαρχοι των πρωτευουσών των νομών της Κρήτης, ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Κορρές, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Κουρμούλης, εκπρόσωποι του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, εκπρόσωποι του Μετσοβείου Πολυτεχνείου, ο Εισαγγελέας Εφετών Κρήτης… και ο κατάλογος των επισήμων δεν έχει τέλος. Όλη αυτή η «κουστωδία» των επισήμων, στρατιωτικών και μη, διορισμένων πολιτικών και εξαρτημένων ποικιλοτρόπως από το καθεστώς, είχε στόχο να περάσει το μήνυμα στις τοπικές κοινωνίες ότι η Χούντα των Συνταγματαρχών ετύχαινε ευρείας αποδοχής και εμπιστοσύνης, εκτός από το στράτευμα, από τον ανώτατο Κλήρο, από την πανεπιστημιακή κοινότητα, τους Τοπικούς Άρχοντες, αλλά και από τη δικαστική εξουσία. Όλοι, βέβαια, οι παραπάνω ήταν διορισμένοι από τους Απριλιανούς, οπότε ήταν υποχρεωμένοι να ακολουθούν όπου τους «διέταζαν».

Μετά την κατάθεση στεφάνου, ο Στυλιανός Παττακός μετέβη πεζός στην χώρο της παρέλασης, που τότε γινόταν στην προκυμαία, «γενόμενος όντι κείμενον θερμότατων εκδηλώσεων υπό χιλιάδων λαού», όπως αναφέρει ο στρατευμένος τοπικός Τύπος της εποχής. Ενώπιον του Αντιπροέδρου της Κυβέρνησης παρήλασαν μαθητές, πρόσκοποι και εννοείται τμήματα στρατού, ναυτικού, αεροπορίας, Χωροφυλακής και ΤΕΑ, ενώ πάνω από τον χώρο της παρέλασης πετούσαν αεροπλάνα της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας, δίνοντας έναν ιδιαίτερα επιβλητικό τόνο στην όλη σκηνοθετημένη παρέλαση.

Μετά την παρέλαση, όπως κάθε χρόνο, οι επίσημοι και πλήθος κόσμου μετέβησαν στην Ιερά Μονή Αρκαδίου, όπου τελέσθηκε Δοξολογία και επιμνημόσυνη Δέηση στο Μαυσωλείο έξω από τη Μονή, χοροστατούντος, όπως κάθε χρόνο την περίοδο της Δικτατορίας, από τον Αρχιεπίσκοπο Κρήτης Ευγένιο και ακολούθησε κατάθεση στεφάνου στο Μαυσωλείο από τον Αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης. Στη συνέχεια, οι επίσημοι ξεναγήθηκαν στους ιστορικούς χώρους της Μονής από τον Γυμνασιάρχη Κωνσταντίνο Ξεξάκη.

Ο Στυλιανός Παττακός θέτει τον θεμέλιο λίθο του Ξενώνα της Μονής. (Αρχείο εφημερίδας ΑΡΚΑΔΙ)

Αμέσως μετά ο Στυλιανός Παττακός έβαλε τον θεμέλιο λίθο στον ανεγειρόμενο ξενώνα της Μονής.  Για την ιστορία να αναφέρουμε ότι κατά την πολιορκία του Αρκαδίου τον Νοέμβριο του 1866, όταν οι Τούρκοι έγιναν κυρίαρχοι της κατάστασης και μπήκαν στην αυλή της Μονής, κατέκαυσαν το Ηγουμενείο, που βρισκόταν στη βορειοανατολική πλευρά της Μονής. Αρκετά χρόνια αργότερα, το 1894, όπως αναφέρει ο Τιμόθεος Βενέρης, μοναχοί από το Αρκάδι πήγαν στη Ρωσία αναζητώντας χρηματοδότηση για ανέγερση Ξενώνα στον χώρο που υπήρχε το καμένο Ηγουμενείο. Με τα χρήματα που εξασφάλισαν ανέγειραν τον Ξενώνα της Μονής το 1904. 

Ο Ξενώνας της Μονής Αρκαδίου όπως τον αποτύπωσε ο Τιμόθεος Βενέρης στο βιβλίο του «Το Αρκάδι διά των αιώνων».

 Επειδή, προφανώς, ο Ξενώνας είχε περιέλθει σε άσχημη κατάσταση και θέλοντας η Χούντα να επιδείξει έργο στη Μονή, αποφάσισε να αναγείρει νέον Ξενώνα, τον οποίο θεμελίωσε ο Παττακός. Είναι το διώροφο κτίριο που σήμερα λειτουργεί ως χώρος φιλοξενίας επισήμων. Κτίστηκε με οπλισμένο σκυρόδεμα, πρακτική πολύ συνηθισμένη εκείνη την εποχή. Για αυτό και αρχιτεκτονικά επικρίθηκε αργότερα - ως παρέμβαση βαριά και μη συμβατή με τον χαρακτήρα της Μονής. 

Ο Ξενώνας της Μονής όπως είναι σήμερα. (Αρχείο +Θεολόγου Παπαλεβυζάκη)

Κατόπιν, οι επίσημοι παρακάθισαν σε γεύμα στην Τράπεζα της Μονής, η οποία σήμερα χρησιμοποιείται ως μουσειακός χώρος. Στις 16.30 οι επίσημοι προσήλθαν στο Εθνικό Γυμναστήριο της Σοχώρας όπου τερμάτιζαν οι αθλητές του αρκάδιου δρόμου. Επίσης, παρακολούθησαν τη διεξαγωγή του τελικού των 800 μ., του τελικού των 100 μ. και το άλμα εις ύψος ανδρών, ενώ ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών εκφώνησε τον πανηγυρικό της ημέρας. Οι εκδηλώσεις στο Στάδιο ολοκληρώθηκαν με επιδείξεις των Ενόπλων Δυνάμεων και με παραδοσιακούς χορούς από το Λύκειο Ελληνίδων, στους οποίους συμμετείχε, κατά την προσφιλή του τακτική και ο Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης, ώστε να επιδεικνύει και το λαϊκό του προφίλ.

Ο λαμπρός εορτασμός των εκδηλώσεων του 1968 ολοκληρώθηκε με την καύση πυροτεχνημάτων στο ενετικό λιμάνι, λαμπαδηφορία από άντρες των ενόπλων δυνάμεων, ενώ στο ξενοδοχείο ΞΕΝΙΑ, κατασκευή της Χούντας, παρατέθηκε δεξίωση για τους επισήμους από τον Νομάρχη Ρεθύμνης.

Με παρόμοιο τρόπο, με έντονο το στρατιωτικό στοιχείο και υπερβολή, πραγματοποιούνταν όλες οι εκδηλώσεις της αρκαδικής εθελοθυσίας από τη Χούντα, τουλάχιστον τα πρώτα χρόνια της Δικτατορίας. Τα τελευταία χρόνια οι εκδηλώσεις ατόνησαν ελαφρά, αφού το κλίμα της δυσαρέσκειας προς το καθεστώς ήταν ήδη έκδηλο.